Oral Testimony of KARENZI Théonèste

Mark Segment
Begin
End
Play
Share this video
X

Send E-mail

 
[Hide]Right click this link, select 'open in new tab', and add to bookmarks:
[Hide]Copy and paste this link to an email or instant message.
[Hide]Right click this link and add to bookmarks
Search
Terms:
 
 
 
Table Of Contents 
  •  Introduction 
 
View Topics 
 
View People 
  •  Karenzi 
  •  Gasirabo Boniface  
  •  Mukantagara Véronique 
  •  Ndadaye 
  •  Kalimba 
  •  Karara Manassé 
  •  Habyarimana 
  •  Bagirishema 
  •  Kayishema 
  •  Bagambiki 
 
View Places 
  •  Mabanza 
  •  Kibuye 
  •  Buhinga sector 
  •  Mushubati primary school 
  •  Kilinda secondary school(E P K) 
  •  Muramba secondary school 
  •  Tchad 
  •  Gihara 
  •  Umutara 
  •  Imana y'abatutsi Mountain 
  •  Buhinga 
  •  Kibuye 
  •  Home st Jean 
  •  Cyumbati 
  •  Cyangugu 
  •  Parish 
 
View Map 
Loading Google Maps...
 
Ubuhamya Bwanditse 
  •  KARENZI: Nitwa KARENZI Theoneste eeh,navutse muri 1978 ku italiki zirindwi z'ukwa gatandatu.Mvukira I Mabanza ku Kibuye mu;ri secteur Buhinga.Mvukana n'abana batandatu,papa yitwa;yitwaga GASIRABO Boniface ya;yari umwarimu.Mama yitwaga MUKANTAGARA Veronica yari umuganga.Mw'abo bana batandatu ubu nijye uriho njyenyine.Eeh na;natangiye;aho hantu navukiye ni ahantu mu cyaro,muri Secteur ya Buhinga,eeeh nizamashuri abanza ku ri Mushubati,mu kigo cy'i Mushubati aho ngaho muri komine ya Mabanza.Natangiye primaire mfite imyaka itandatu. Nyitangira ahongaho I Mushubati.  
  •  KARENZI: Nyuma ndumva natangira mbabwira aho na; aho namenyeye ubwenge.kuva menye ubwenge uko natangiye kubomna ibintu. Ndahera nko muwa;nko muwa gatatu primaire;ndumva ari bwo natangiye kujya mbona ibintu,aho twakinaga n'abandi bana b'abaturanyi abo twari duturanye,abo twiganaga,ubona ibintu nabona ko;sinzi nabonako nka;ari nk'ibyo ababyeyi bajyaga babatoza,cyangwa ari byo bajyaga babumvana ababyeyi babo. Ndibuka twiga muri primaire nk'imikino twajyaga dukina;ndavuga abana baba bakina nk'imipira isanzwe y'ikirere;karere;imikino twajyaga dukina tugatoranamo ibintu by'amoko.Abatutsi ukwabo,abahutu ukwabo.Ku,kigo nizeho ndumva abtutsi nibo bari benshi,nibo bari benshi kurusha abahutu.Twajyaga dukina nabo,hari imikino bitaga sinabyaye,imikino yo kuvunana.Nibo babizanye rero abana b'abahutu bakajya batangira bakatuvuna,tubura;ok, abarimu kuko bigishaga bari benshi benshi b'abatutsi bakabimenya bakabitubuza. 
  •  KARENZI: Nyuma naje kurangiza Primaire njya muri Secondaire muri 1992.Niga i Kirinda.Ariko natsinze ikizami banyohereza i Muramba;ikizami cya Leta.Banyohereje I Muramba iwacu banga ko njyayo kubera ko bavugaga ko hari insecurte.Kubera ko bari bazi ko nta mututsi wari kugira amahoro aramutse ahize.Bituma nkora ikizami prive yo kujya mu kigo cya prive nyine.njya ikirinda kui EPK.Kuri EPK mpasanga ibintu bitanshimishije nyine,byari byaranteye n'impungenge na mbere y'uko Genocide iba.Kuko twajyaga tugenda;abayobozi bacu bari bari mu mashyaka.Byari bimaze kugera mu gihe cy'amashyaka muri 1992.Eeeh;ubwo ngubwo Directeur wacu ndumva yari muri CDR,n'abandi bayobozi bamwe.Ndibuka nko kubwa;ku rupfu rwa NDADAYE,twari turi kureba Volle ahantu hari hari ikibuga ruguru gato,proffesseur wanyigishaga imibare ankubita urushyi,asanze nicaye ku gasima kari kari aho ngaho,ankubita urushyi arambwira ngo wa mututsi we waje kureba volle wishimye kuko President w'uburundi yapfuye. Mzuh, birambabaza kuko ntacyo nari gukora, bituma ngenda nta; ariko ngenda Mbabane nyine. 
  •  KARENZI: Nyuma haje kugera aho,hari abanyeshuri baje kwifotoza bari bakuru kuri jyewe,bigaga imbere yanjye nko muwa kane,bambara;bambaye ibirenge.Bigeze aho;nda;ndibuka twese icyo gihe badukoresheje investigation,badukoresheje investigation batubaza ko ibyo bintu tubiziho.Impamvu bari bambaye ibirenge,bazana abajandarume,abajandarume icyo gihe ndetse bamwe barakubitwa cyane.Nyuma y'icyo gihe abanyeshuri bamwe baratoroka baragenda.Njyewe nari mutoya nta kintu bambazaga cyane,uretse ko nanjye babinshyiragamo kuko babonaga mbarwa muri Group y'abo Bantu kandi muri make ntaho;nta bwisa;ntabusabane bundi twari dufitanye,uretse ko twari duhuje ubwoko gusa.Nasubira inyuma gato muri primaire,aho bajyaga bandikisha ibintu by'amoko twuzuzaho umuhutu,umutwa umututsi.Ndibuka njyewe aba;abarimu banyigishije kuko papa yari responsible w'ikigo nigagaho bari banzi uretse ko nanjye numvaga ndi na Fiery yo kuba umututsi kuko nibo bari bensi mu ishuri.Bajyaga baduhagurutsa tugahaguruka tukagenda bakavuga abatutsi muhaguruke tugahaguruka bakatwandika.Tukiri mu myaka yo hasi tutaramenya kwandika tutaramenya ubwenge;icyo nakwita umuntu ataramenya kwisobanura nezabadutumaga irangamuntu z'ababyeyi.Aho;ubwo bakakubwira ko ugomba kuzana irangamuntu y'umubyeyi kugirango barebe ubwoko bwawe.babwuzuze;babwuzuze ku ifishi.Ariko aho tumariye kumenyera ubwenge,cyane burya ko n'abarimu bo muri Primaire baba baziranye,baba baturanye n'abana baba babazi.Ntibyabagoraga baratubazaga tukababwira ubwoko bwacu.Ngeze aho ngaho ku icyo kigo cyo muri secondaire ho rero byabaye nk'ibihinduka ho gatoya,batubazaga ubwoko ariko bakatubaza n'idini.Icyo kigo cyari ikigo cy'abaprotestent,eeeh,nk'ibyo;bakakubaza niba uri umu catholic;niba uri umu proso,ukabona ibintu by'ubwoko babihaye intambwe iri hejuru cyane kurusha i;ibyo;ukabona babihaye intambwe ikomeye cyane kurusha iby'amadini.Nko kujya kureba imipira ukabona hari Group z'abahutu zagendaga zidukubita zidusiga amasusa;amasusa ni bya byatsi baryana;bashobora kugusiga bikakurya.ubwo ukabona mbese tutisanzuye hamwe n'abandi ikintu cy'ubwoko ubona abanyeshuri cyarabacengeyemo cyane.Kuburyo mbere yo kugirango umunyeshuri;nk'ibyo kwibwirana mugihurira ku ishuri aho kugirango akubaze aho uvuka cyangwa akubaze iki,yarabikubazaga nabyo ariko akibanda kukubaza ubwoko bwawe. 
  •  KARENZI: Kuko icyo gihe byari bimaze kuba bibi rero kenshi wageragezaga kumuhisha,ukaba wakwiyitirira umuhutu muturanye kuko wabonaga bizakugwa nabi,wabonaga isaha n'isaha umuntu yapfa;kuko icyo gihe bari batangiye kujya batema ibiti mu mihanda tujya ku ishuri bagatema ibiti bakagwisha mu mihanda twahagera bakaduhagarika,ukabona;abakuru;nk'abakuru bo bagaragaraga bo barabakubitaga;b'abatutsi, ibyo bari braise;iyo terme abo mu mashyaka ndumva bari bayise kubohoza,Kubohoza ndumva ari nko ku;gutema ibiti mu mihanda bagatangira abandi Bantu batari mu mashyaka yabo,bakaba menasa bakabamerera nabi,ariko cyane cyane bose wabonaga baguhisha;wabonaga baguhisha ku,babaga bashaka cyane umutututsi, kuko ho aho wageraga hose barakumenasaga 
  •  KARENZI: Ndibuka nyuma gato turi muri secondaire akantu kigeze kuhaba ;Amazi yarabuze,amaze kubura aba,amara iminsi myinshi ataza,kuberako wumva ko icyo kintu cy'ubwoko cyari kirimo,umu;umuntu nyine ada;ahangayitse adaf;Atari hamwe.Aza kuza nijoro aza hari umwana wagiye muri Toilette,aza asakuza;asakuza byabindi by'amazi aje nyine Atari afunze.Abanyeshuri barasohoka bariruka,njyewe nasohotse nambaye ipinjama,ndiruka,ndiruka,njya ahantu mu Bantu b'inshuti zcu bari batuye aho b'abatutsi bakoreraga aho ngaho ku ivuriro;yari umuganga w'inshuti y'iwacu.Ndababwira nti wapi,abatutsi hariya hepfo babatemaguye babamaze ninjye urokotse.Ariko koko nta bantu bari bapfuye nuko numvaga ko icyo kintu cyo gupfa gusa cyo kigomba kubaho kuko nabo;kuko nabonaga uko situation yari yifashe.Nkurikije uko ibintu nabonaga bigenda,nabonaga nta;ntamahoro hariho ibintu byo gupfa.  
  •  KARENZI: Ndibuka,mug ace twari dutuyemo hari hatuyeyo abatutsi benshi,nta bahutu benshi twari duturanye.Abahutu bari batuye nko mubirometero nkabi;nka bine bitanu ugereranije niho hari hatuye abahutu benshi bajyaga bakora imikino yo gukura inkota.Bo nibyo bajyaga bakora,babitaga abakoro.Babita abakoro,Ndibuka ko niga nko muwa gatandatu Primaire batangiye kujya bavuza ibintu bita amahembe,bijya gusa n'amakondera,ariko byo baba babivuza nyine bahuruza.Bakabivuza tukarara hanze ku gasozi.Abatutsi ba;baturanye nabo bakamanuka,bakaza bakegera hafi y'iwacu aho hari hatuye abantu benshi.Baka;bakaza tukaharara kuko;ho ntibatinyukaga kuhatera.Ndibuka nanone nko muri 1990,nsubiye inyuma gatoya muri primaire,ubwo abajandarme bazaga kuvana papa ku ishuri.Hari data wacu wabaga muri Cade witwa KARIMBA,yaa;yari yaje gusura iwacu,araza ahageze kuko hari ibintu byo kujya kwisobanura mu buyobozi.Bourugumesitre wacu,w'aho tuvuka bari baziranye n'iwacu,papa amujyana yo,amujyana mu nzego rero zitwa iz'ibanze secteur na serile,ndetse kuko twari duturanye abo bayobozi yarabahamagaye baza mu rugo arambereka,nabo cyane,nabo ko bari bamuzi.Nabo bari basanzwe bamuzi.Ariko amaze kugenda,yakoraga mu ri PNUD;ndumva ai muri PNUD muri Cade.Ara ;amaze kugenda bahita baza gufata papa,bati yazanye imbunda,baraza kudusaka,bakafa;urabona mu giturage abantu bari abantu;twari abantu bakoreraga amafaranga ariko bakanahinga cyane. Bafata imifuka y'amasaka bagaka hasi,bagafata imifuka y'ibishyimbo bagasuka hasi,bakamena amata ngo barashakamo imbunda n'amasasu,hanyuma;no mu nshuti zacu,no mu baturanyi,muri bene wacu bandi,no kwa ba masenge ko bagiye kuhasaka.Masenge yari yarashatse ahantu bita kwa KARARA, i Gihara Manassé,bajya kubasaka,n'inshuti z'iwacu bajya kuzisaka. 
  •  KARENZI: Papa rero baza kumuvana ku ishuri bajya kumufunga baragenda baramufunga amaramo n'iminsibaza kumufungura;kuva icyo gihe baza kumufungura rero hari ibintu bitaga amarondo,yari ama équipe y'abahutu bagendaga bumviriza kungo z'abantu,kugirango bashobore kumva ibyo bavuga cyangwa kugirango koko ba;bamenye neza niba abo Bantu barahasize amasasu.Kuko bavugaga ko ngo bazanye n'abasirikare bakaba baraho ngaho mu mashyamba mu mashyamba y'iwacu duturanye.Kuko bavugaga ko ari twe tubagaburira.Abo;abo bahutu bajyaga baza;iwacu ndibuka ko hari hari imbwa,batangira kuziroga,bakajya baza bakaziterera inyama zikarya zigapfa.Kuko bakekaga ko zari kubamerera nabi;zarakemaga tukabyumva.  
  •  KARENZI: Papa; kuva icyo gihe ntamahoro nyine yongeye kuhaba mu rugo buri munsi yatahaga avuga ngo byose, ndabizi jyewe bazanyica.Atujyana no muri Secondaire yaratubwiraga ati njye; hari mukuru wari uri imbere yanjye.Wigaga nawe muri secondaire.Yaratubwiraga ati"mwe reka mbigishe mushobora kubaho ariko jyewe ndabizi ndi expose ku rupfu, jyewe isaha n'isaha nzapfa.Uko byifashe kose ngomba gupfa."Ubwo Group z'abahutu zikajya zitangira kumutangira aho yavaga ,aho yanyuraga ava ku kazi zigashaka kumukubita; zikamu;ntabwo bigeze bamukubita na rimwe,ariko buri munsi yazaga atubwira ko bamuatangiriye,akabagurira inzoga akagira gute ese kuburyo wabonaga bafite umugambi ba;kandi bacontac;bahura cyane bashobora kuganiraho kugirango;uburyo bwo ku;kumenasa abantu.  
  •  KARENZI: Ubwo maze kugera muri Secondaire ndibuka ko najyaga nzamsinigeze nkora ibiruhuko nishimye ;kuko icyo gihe cyose ibyo batzi;ibyo twita iminsi mikuru;Noël, ubunani;ibiruhuko mbese byari;ibiruhuko twajyaga tugira,tu;ibiruhuko bya;urabona ko ibiruhuko biba hari iminsi mikuru cyane cyane.Ibiruhuko bya Pasika,ndumva harabaga ibiruhuko;n'ibya Noel,n'ibiruhuko binini nyine.Ibyo biruhuko byose,uko umunsi mukuru wabaga,ubwo abandi bitegura iminsi mikuru twebwe tukaba twiteguye kurara hanze.Abaturage baramanukaga b'aho haruguru bakaza iwacu tukarara hanze,byabaga ari akavuyo nyine.Haba,haga habaye nk'impunzi nyine inka zaje bazimanuye,bakamara nk'amajoro nka nk'amajoro nk'abiri.Mu gitondo bakazamuka nimugoroba bakamanuka.ba;baje;batetse bakajyenda bagateka bagahita bongera bakamanuka bagahita bangera bakamanuka bagahita baza kuryama hafi aho hafi y'iwacu.Bigatuma banakeka iwacu cyane ko ariho baba banafite imbunda kuko ari bahungira.Ariko ntayo koko bari banafite koko,ahubwo ni uko babonaga ariho hantu bisanzuye kuko nta bahutu twari duturanye nabo.Ndibuka muri 1990;Genocide;eeh ubwo haturukaga;inkotanyi zatakaga hariya mu mutara iwacu bahishe abantu,bahishe abantu batwika amazu y'abantu barya inka,abo Bantu barabafata barabafata barabafunga ho gakeya byo kujijisha,barongera barabafungura bahita bagaruka;cyane;abo Bantu ni nabo bamaze abantu muri Genocide nibo batangiye nanone baheraho bica abantu muri Genocide bavuga bati byose;twe tuzi ibanga.  
  •  KARENZI: Mu;ubwo najyaga nza mu biruhuko sinigeze nduhuka,kuburyo numvaga ninubira no kuza mu biruhuko,uretse ko no ku ishuri byari uko;mbese byari ukubura uko ngira.Nta n'ubundi numvaga nari kubigenza ariko ubundi,iyo nza kugira ahantu ngera;njya vrement mba narahise ngenda nkahahunga nkava aho ngaho.Eeh,maze kugera mu wa kabiri secondaire,aho ngaho,i Kirinda ne;mu kiruhuka cya Pasika nyine, turuhukira uwo munsi mukuru wa Pasika nawo nari ngiye guhangayikiramo mbere y'uko HABYARIMANA apfa,kuri italiki zirindwi niba mbyi;ari ibyo ngibyo si;sinibuka neza;eeh ku italiki 6,nimugoroba.Nabwo twari;twa;twa;tumaze nk'iminsi nk'itatu turara hanze,turara hanze ba Bantu kubera iyo minsi mikuru yari iteguwe;bavuga bati twebwe ntituzahinga,abahutu bacu ntibazahinga.Nko mu gace k'iwacu abatutsi nibo Bantu bari bifashije;bari bafite inka nyinshi,ari abakungu beza bafite imirima.Abahutu bari abantu b'aho ngaho,n'ababaga babifite ntibabikoreshaga kuko bumvaga ko isaha n'isaha bazatunga iby'abatutsi.  
  •  KARENZI: Iyo minsi mikuru mbese bashakaga kuyisangira,babbona wariyororeye ikimasa bati kiriya ni icy'umunsi mukuru.Si icyabo ariko bakumva ko ari icy'umunsi mukuru kuko umunsi mukuru ugiye kugera.Ubwo; twebwe urupfu rwa HABYARIMANA ruba twabaga hanze.N'ubwo ngubwo hari abantu baraye iwacu abo bantu bavuza induru;ku buryo twa;twumvise HABYARIMANA apfuye turavuga tuti noneho birarangiye.Ndibuka naryamaga mucyumba kimwe na Grand frère mu nzu; mu cyumba kiri;muri Annexe twari dufite Radio turimo kumva;Twari tumenyereye kumva music classic tukumva ko ari ibintu;tukavuga tuti ibyo aribyo byose hapfuye umuntu.twe nibyo twabanje kumva tuza kumva ko;duteze amatwi nyuma y'izo music twu; twumva itangazo;sinibuka niba ryari rivuye muri Présidence niba ryari rivuye hehe?ariko ndibuka ko bavuze itangazo gusa bavuga ko abantu batagomba kugira aho bajya,bagomba kuguma aho batuye eeh;ko umuku; ko uwari umukuru w'igihugu yapfuye mbese.Eeeh icyo gihe ndibuka Maman yahise aza aratubaza ati"ibyo numvise namwe nibyo mwumvise?Tuti"ikinani cyapfuye."Aravuga ati"Ubwo se murabitekerezaho iki?"Tuti"Nyine ni ugupfa noneho, none se abantu twararaga hanze HABYARIMANA atarapfa; abantu bagatwikirwa HABYARIMANA atarapfa ibintu byabo bikaribwa; abantu HABYARIMANA atarapfa none ubwo apfuye natwe turapfa."Siwe wari uturengeye ariko twumvaga ko noneho bara profita iyo evenement bakatumara natwe  
  •  KARENZI: Nyuma mama ya,kuko yari umuganga yahise yihutira kujya kwa muganga yagiye anazindutse.Kuva aho twari dutuye kugera aho twakoraga,iryo vuriro ryari ryegeranye n'aho papa yakoraga n'aho abana bigiraga.Mbese ubwo n'aho nanjye nigiye muri Primaire hari nk'iminota 45.Ariko icyo gihe twabyutse nka saa kumi nimwe, we ahita agenda adusigira amafaranga;iwacu hari hari inzira imanukamo abantu bahinga ibirayi b'iyo ruguru muri komine ya Rutsiro;abakiga.Aeeh,tujya kubatangira kuko nabo barasindukaga cyane kuko nabo twumvaga ko bo nta maradiyo bagira bashobora kuba batumvise ibyo bintu;cyane ko ari nabo bazaga kwica abo Bantu aho iwacu,ari nabo baturazaga ku majoro.Tujya kubitangira tugura ibirayi byinshi kuko twumvaga ko ibyo aribyo byose hagiye kuba ikintu cy'intambara,maman nawe yahise yihuta ajya ku ivuriro agura aho hafi kuko hari aga centre agura isukari,agura imiceri aratwo; arohereza aha abakarane barabizana.  
  •  KARENZI: We aguma ku ivuriro,eeh nko ku italiki 9,ndibuka bishe;bahise bica abantu.Kuva HABYARIMANA apfa ntitwigeze turara mu nzu,ariko ku italiki 9;HABYARIMANA, ubwo yari amaze nk'iminsi nk'ibiri apfuye cyangwa itatu.Batangiye kwica abantu batwika amazu y'abantu,abantu babatwikira mu mazu tubona ko ibintu bikomeye.Iwacu bahamagara abakozi bari aba;bari abakarasi,bakundaga gutuma b'abahutu.Batwara kuva kuri mushiki wanjye wankurikiraga eeh kugera ku mwana mutoya.Ubwo hasigaye njyewe na mukuru wanjye,nitwe twari abahungu,papa yaravuze ati ntabwo nabatanga abo bo babica;Cyane ko twigaga muri Secondaire.Twari tumaze gukuramo kuburyo ntitwari kurengana abahutu aho ngaho.ko ba;ba; na mbere hose wasangaga bagira ishyari.Abana baragenda,bagenda babatangirira mu nzira;uretse ko ibyo bintu nabyo byari ibirara,bakabitinyira uburara bwabyo.Baragenda babageza ku ivuriro ahantu maman yakoraga.  
  •  KARENZI: Babagejeje ahantu maman yakoraga,hanyuma umudamu wa Marume wari utwite,mw'abo ngabo bararaga iwacu,aragenda ajya ku ivuriro aho yari agiye kubyarira kuko yari;yari ageze igihe cyo kubyara.N'abana bo kwa Data wacu batoya nabo b'abakobwa,cyane;boherezaga abakobwa kuko abahungu bumvaga ko bagomba kubica.Bajya;Basanga maman aho yakoraga aho ngaho ku ivuriro.Twebwe tuguma aho ngaho,ubwo;n'abakozi b'iwacu bari abatutsi.Twari dufite abakozi batatu;uwareraga abana w'umukobwa,na;n'undi w'umuhungu,n'undi w'umukobwa watekaga.Ubwo abo nabo tugumana aho ngaho ereka umwe wajyanye na maman,uwareraga abana niwe wajyanye na Maman.Niwe wasanze;yajyanye n'abo bana asanga aho maman yari ari.Baza kutubwira bati iwanyu babishe;maman wanyu bamwishe,bati ubu nyine musigaye muri imfubyi.Ariko kuko twabonaga natwe turi buze gupfa,jyewe numva bitarigeze binambabaza cyane.Numvaga ko;byarambabaje yego nk'umubyeyi wanjye,n'bana twavukanaga ariko kuko nabonaga natwe ari ryo herezo,kuko bazaga; bari batangiye kwica abantu;abantu bazaga bahungira iwacu hafi aho ngaho twari dutuye,hari agasozi gateye;eeh;gahagaze kifashe nk'akarunga gatoya.Ako gasozi kabaho amabuye menshi Cyane; kuko na mbere yose muri 1973; icyo gihe cy'intambara kindi batubwiraga ko ariho abantu bajyaga bahungira kugirango bashobore gutera abahutu babaga babateye amabuye.Bakabahirikaho amabuye ntabwo wakurirana ho umuntu ubundi adafite intwaro cyangwa nta kindi kintu kimuri inyuma kimuha ingufu.Nk'imbunda cyangwa ikindi kintu.  
  •  KARENZI: Ako gasozi bakitaga imana y'abatutsi, Ndibuka niko nasanze: ubundi izina ryako kitwa nyabubare ariko bakitaga imana y'abatutsi.Kuko niko; rya; bari baragahaye iryo zina kuko abantu bajyaga baharokokera bashaka kuhabatera. Tujya kw'ako gasozi natwe tura;abahu;batangira kutwataka cyane tujyaho,turarwana umunsi wa mbere.Ndibuka;sinibuka itariki neza ariko ndibuka ko hari kuwa;kuwa gatandatu.nibwo baduteye ubwa mbere;Ndumva ari icyumweru cyakurikiye icyo HABYARIMANA yapfuyemo.Uwa gatandatu wacyo. 
  •  KARENZI: Euh;ndumva ari cyo cyumweru cyakurikiye Duta;dutera amabuye,turahirika,ariko abakuru nka ba papa bakatubwira bati"Cyakora turabona noneho ibintu byahindutse,urabona Atari;biitagifite isura nk'iyo muri 1973,urabona aba Bantu bafite ingufu,bafite n'ubugome bwinshi cyane.Ba;baradutera,tubatera amabuye,ndetse kuko hazaga abakiga.Hari umudamu wa Data wacu wari wihishe aho ngaho ku;mu rugo rw'umuhutu,basa;bajya muw'urwo rugo.babonye tubarushije ingufu.Rwari;urwo rugo rwari n'urw'umu konseye witwa SEKAMONYO,babasangayo;bajyamo bamuvana ngo mu mutiba.Twe twari hejuru y'agasozi twaraharebaga ariko sinarebaga mu nzu.ubwo batubwiraga ko bamuvanye mu mutiba,baramuzana hepfo aho bari bari,aho twari mo tubatera amabuye;bahita bamutema bamucamo kabiri.  
  •  KARENZI: Hari hari;nu;ni udusozi nka dutatu twegeranye,bamwe bari kuko hakurya abandi bari kuko hakuno twe turi ku kariho abantu benshi.ariko abadamu,abana batoya;abasaza bari bagiye kuri komine,bo bari bamanutse.icyo gihe hari haje imodoka,abaporisi,bak;ba komine bararasa aah;baravuga bati"mwese mujye kuri komine mwese mujye kuri komine"Twe twanga kugenda,twanga kugenda tuguma ahongaho,twasho;kuko twumvaga ko turi bwirwaneho uko byifashe kose.Ntitwari tuzi ko hari ikindi kibari inyuma.Kandi koko ntibadushoboye ni uko baje kuzana abajandarume bakarasa tukagenda. 
  •  KARENZI: Ndibuka umugabo bigeze guhamagara nyine,baramuhamagara ngo Esidoli;Esidoli;ari umuhutu urimo kwibohoreza inka;inka zananiranye kubera guterana amabuye inka nazo zigacamo zikirukanka azishoreye bagirango ni Esidoli twari duturanye w'umututsi nyine.Baramufata bahita bamutema bahita bamwica;bene wabo.Baravuga bati"icyakoze,abakuru bo baravugaga bati ibi bintu urabona bidasanzwe ntabwo basanzwe bica abantu gutya,urabona ko byahinduye isura"Ubwo turamanuka mu ijoro ryo ku wa gatandatu nimugoroba; mu ijoro ryo kuwa gatandatu bucya ari ku cyumweru.Tujya hari he;ku biro bya komine,ariko turi mu nzira tugenda duhura n'interaha;n'abantu b'interahamwe,ariko kuko bari bazi ko wenda ahari abantu bazapfa bashire,bagifite isoni ubona nk'abantu bari inshuti zanyu;cyangwa abantu babakoreraga babahingira bagira bate,batumaga;ukabona bari guhisha isura nyine,mwamubona mukabona ko afite isoni; ukabona ko hari ikintu yikanga,ukabona arihisha,arahisha isura,aranga kubareba,aranga kubasuhuza. 
  •  KARENZI: Turagenda tujya aho ngaho kuri komine,eeh;dusi ;twasize iwacu ho batara;mu rugo bari batarahasenya,ariko izindi ngo twari twegeranye bari bazisenye.Baravuga;bavugaga ko ngo bazahagira icumbi ry'umukuru;rya;rya konseye w'iwacu.Bavugaga ko ngo ariko bazahagira,ntabwo bari bahasenye.Turagenda tujya kuri Komine;ariko ndibuka turi ahongaho,ba;haje abantu bakajya babaza ngo;ngo nibabwire papa amanuke.Ubwo na;nababwiye mu izina yitwaga GASIRABO nyine.Bati"Mubwire GASIRABO amanuke,naza tukamubona,turavugana nawe;ibibazo birahita birangira ntabwo twongera kubarwanya.Akihishabati nta wuhari,we akihisha akagenda akicara ahantu haruguru mu mpinga y'ako gasozi,yiyicarirayo gusa,araceceka nyine arihisha.Bakaza bati "niwe dushaka gusa mwebwe nta kibazo.Ndetse abatutsi bamwe bakavuga bati"rwose genda;genda turebe ko twakira;urabona abantu barabamaze"Akavuga ati nanjye ni ukwiyahura nimanuka hariya hepfo barahita banyica;none se baranshakira iki?icyo mutakumvikanaho nabo;ngewe baranshakira iki?Ubwo aranga;bigeze nijoro niko guhunga nyine.  
  •  KARENZI: Ariko twahunze tumaze gushyingura uwo mudamu wa data wacu.Twaramanutse tumuvana aho ngaho nka saa moya;tu;tumujyana hepfo aho twari dutuye;tumushyira;nta sanduku yari gukorwa hari hari;mu ngo z'ibiturage bagira ibintu bita ingobyi ahantu hataba imodoka zo guhu ;zo ku;zo gutabara abarwayi bi;barwaye barembye,ababyeyi,abarembye cyane,zo kubatwara abatagishoboye kwijyana kwa muganga.Ubwo tu;rayifata;iyo ngobyi tuyimushyiramo;ngwee ndibuka nibwo nari nkibona intumbi bwa mbere.Nyine mba numva;nnumva nyine ubwo ngubwo,kuko nabonaga aho ibintu byerekezaga na mbere,mbona ko natwe twese ariho tugomba kujya uretse ko yari adutanze.Tugeze kuri Komine hari Masenge wari utuye iruhande rwa komine oho hafi ahongaho,niho twahise tujya;Ubwo ababyeyi;maman we n'abana badukuri;bankurikira bari bakiri ku ivuriro aho ngaho,baza kuvayo;eeh,eeh,Nyuma twaje kumenya ko batabishe,ariko nanone tugeze kuri komine barongera baratubwira ngo babishe.Ariko bari batarabica;icyo gihe bari batarabica,kuko baje kudusanga kuri komine nyuma,ariko nabwo byagoranye;Ndibuka Bourgumestre BAGIRISHEMA yari inshuti y'iwacu,najyaga mu;najyaga mubona kwa muganga aho maman yari afite icyumba,kuko maman yari Responsible w'ivuriro ry'aho ngaho;Dispensaire y'aho ngaho,niwe wari responsible waryo,aje kwivuza n'abana be,Maman akajya anadutumayo na Papa baka;bakadutumayo,nabonaga ari abantu b'inshuti;ariko icyo gihe nyine bari bahindutse,papa yagiye kumureba avuga ngo wampaye imodoka y'akarere;ya komine nkayijyana kuzana Madamu ko bari bumutsinde hariya hantu.ati reka ntabwo bishoboka.Ati"ntibishoboka rwose"Ati noneho reka nikodeshereze imodoka ati wowe icyo unkorera umpe abapolisi bajye kubazana.Nabyo ntiyashoboye kubimukorera.  
  •  KARENZI: Akodesha imodoka ya mbere iragenda igeze hafi y'ivuriro bayimerera nabi nyine barabatangira,baragaruka bazana abandi bantu bakeya,nabo babazana babavana mu modoka babica,ihageze aravuga ati ntabwo najya ku ivuriro.Hari ababikira bakoranaga na Maman n'abandi bari baturanye nawe,baramanuka ariko babanza kujya kubasaka ngo barebe ko nta muntu bamanuye; w'umututsi.Barasohoka baragenda baducaho baravuga bati"arahasigaye;bati aracyariho,ariko ntabwo ari bubone uko ahava baramwica.Yatubwiye ko yaje gusohoka mu ivuriro akajya kwihisha mu;munzu twari dufite hafi aho ngaho hafi y'ivuriro,ni inzu yindi twari tuhafite,muri iyo minsi nta muntu wayipangaga,nta muntu wari uyirimo nta mupangayi yari ifite.Niho yasohotse ajya kwihishamo,kuko nta muntu wari uyirimo ntibigeza babitekereza ko arimo,n'abo bana.Papa aza kongera kwinginga;ndibuka amafaranga ya cyera ibihumbi mirongo itatu na bitandatu byari byinshi,ariko arongera atanga andi ibihumbi mirongo itatu na bitandatu kugirango bajye kubazana.Bajya kubazana noneho barababona kuko bari babarangiye aho bari barababona barabazana;ariko ntibahageze bose kuko ba;imodoka yapfuye kuzamuka ikihava nyine,batangira kuyurira bagenda bavanamo abntu babica.Uwo mudamu n'agahinja ke baba barabishe;bishe uwo mudamu agahinja ke bakamuta hejuru,kuko n'ubu abaturage baho barabivuga, kasigaye karira aho ngaho,kahamaze nk'iminsi nk'itatu karira,kari gafite nk'iminsi nk'ibiri,ya;yi;Kari kamaze nk'iminsi nk'itatu kavutse.Badusanga aho ngaho kuri Komine,ndumva ari kuwa ku wambere.Badusanze yo ku wa mbere nimugoroba,umu;hari hari inka nyinshi,twari twamanu;twamanukanye inka izindi zari ziri aho hafi y'ivuriro aho zakamirwaga ku rugo rwaba;twari dusa;nubwo iwacu twabaga aho ngaho i Buhinga aho twari dutuye ariko twasaga n'abafite ingo ebyiri;aho papa yakoraga n'aho maman yakoraga hari hafi aho ngaho hari hari izindi nka zahabaga,natwe izo;izo mu rugo nizo twari twa manuye izo zindi zari zasigaye hirya iyo ngiyo zo bari baziriye;I Mushubati.  
  •  KARENZI: Turamanuka yee izo nka zari zabuze aho zirisha.Batangiye kuzigura;Ntabwo ari ukuzigura;sinavuga ko ari ukuzigura kuko ni nko kuzitangira ubuntu.Umuhutu ufite amafaranga yarazaga ati"iyi nka yawe ngiye kuguha amafaranga Magana arindwi,niba utayafashe ni hahandi urapfa tuzirye"Reba inka igura Magana arindwi irindazi rigura ijana.Ubwo ni ukuvuga ngo inka imwe yaguraga nk'amandazi arindwi,kandi ubundi irindazi ryari;ndumva ryari nk'atanu cyanwa icumi.Baratangira barazigura;ntabwo ari ukuzigura ni ukuzitwara,ntabwo;nta n'ubwo navuga ko ari ukuzigura.Baratangira bazitwara mw'ubwo buryo kuko n'ubundi ntabwo zari kubana n'abantu.Zaragendaga hirya gato bakaba barazitwaye bazitwariye ubuntu,zagumana n'abantu zikaburira zikabakandagira,inyinshi zigakandagira impinja.Hari hamaze kugera abantu benshi cyane;abavuye muri za Kayove,abavuye muri Rutsiro n'abandi benshi bari bamaze kuge;nda bahagera bu;Hari hari abantu benshi. 
  •  KARENZI: Haza kuza uwari Préfet KAYISHEMA nyine,aza kureba BAGIRISHEMA?sinzi ibyo bavuganye ariko abantu baravuze bati"Badutanze ngo dupfe;abari bahari;abakuru bari bahari"Baravuze bati bamaze kuva mu nama ariko baradutanze nyine ni ugupfa nta kundi.Bati baza;abantu bari barahahamutse nyine uretse ko batahahamurwaga n'ubusa,baravuga bati bazanye ama gruned yo kutumara.Amagruned bayazanye iriya modoka niyo ije ipakiye iyashyizemo hariya;ariko sinabihakana kuko bahise batubwira bati"Kuwa gatatu;sinibuka itariki ndumva ari icyumweru cya kabiri,eeeh;ndumva ari icyumweru cya kabiri nyuma y'urupfu rwa HABYARIMANA,ba;ba;baratubwira;BAGIRISHEMA artubwira wari Bourgmestre wa kariya kare ;wa komine Mabanza,aratubwira ati"Mwese ubu mugomba kumanuka mukajya ku Kibuye niho;niko bantegetse;niko bavuze;bavuze ko mugomba kujya ku Kibuye niho bagiye kubarindira umutekano aha ngaha dore mwahateye umwanda,mwahagize gute,mugomba kujya ku Kibuye.Yabivugaga ari nka saa kumi n'ebyiri;nka saa kumi n'ebyiri.Hagati ya sa kumi n'ebyiri na saa moya.Baba baramanutse;tuba turamanutse,ikivunge cy'abantu,inka,ihene;ariko ntabwo ihene zo;ihene zo ubwo icyo gihe zari zashize nyine, hari harimo uduhene dukeya tw'abantu bari bakiva hafi aho ngaho,bakizana,ariko abandi bo bari barihishe mbere bo bari barazimaze kubera n'ihene n'induru yazo barazijugunyaga;abantu babaga baraje bahunze,ihene zi bakurura zigira induru bakazita aho ngaho.Icyo bashoboraga ni inka;n'inka nazo wabonaga zisa n'izahangayitse,inka nazo nabonye ahubwo mu ntambara zisa n'izifite;zifite nazo;zari zifite ubwoba quoi?Nk'abantu,kuko nazo zararebwaga ntabwo ari abantu gusa barebwaga. 
  •  KARENZI: Tumanuka tujya ku Kibuye dufata umuhanda ufite nk'ibirometero nka 17.Twahageze; ariko nyine ikirenge ku kindi,abantu ari benshi cyane ari uruvunga nzoka inyuma hajya imodoka ya Komine Mabanza irimo abajandarume n'umupolisi;n'abapolisi,ariko ntabwo kwari ukuturinda kwari ukugirango batareba;hatagi;hatagira usigara inyuma atagiye aho bateguriye ko tugomba gupfira.Baratumanura tugenda ku Kibuye,tugeze aah;hari;ukireba mu mujyi wo ku Kibuye abahazi,uba ugeze ku Kivu utangiye kureba aho ngaho kuri Homme saint Jean,kuri Paruwasi.Numva igisasu;bakubita mu muhanda,Kugirango bace mo abantu;bari bamaze kohereza abantu mu Kiriziya;ku Kiriziya;ku Kiriziya hamaze kuzura nokuri Homme saint Jean hamaze kuzura bararasa mu muhanda.abantu babatangira bakagirango ni ukubima ubuhungiro kuko twumvaga ko duhungishijwe.Kumbe ni ukugirango bataza gusaguka bakajya ku gasozi bakazabura uko babica neza.  
  •  KARENZI: Bakubita igisasu mu muhanda;eeh Strim; bayitera mu muhanda bamaze kuyitera mu muhanda;ba;abaturage noneho bamaze kubura aho bajya bahita bamanuka umuhanda bajya kuri Stade.Bafunga uwo nguwo bahita bawufungisha ingunguru;uwo abo bari bamaze gucamo bajya kuri Homme Saint Jean bahita bahafungisha ingunguru,hahagarara abajandarmes,hari n'undi muhanda utambika ujya mu Cyumbati kuri Station naho bahafungisha ingunguru,Umuhanda wari usigaye ari umwe;nta yindi Choix umuntu yari afite yo kugira aho anyura wari umuhanda ukomeza ujya i Cyangugu.Turamanuka;icyo gikundi cy'imbere cyari cyansize bari abantu benshi bari bamaze kuzura Homme Saint Jean;kandi nanjye ntabwo nari;nanjye nari ndi mu b'imbere.Kuko inyuma hari hari abandi benshi kuturusha.Tumanuka tujya muri Stade;tumanuka tujya muri;kumuhanda ujya I Cyangugu,tugeze kuri Stade dusanga nanone bahashyize izindi ngunguru,hahagaze abajandarme,batwereka ko tugomba kwinjira muri Stade.  
  •  KARENZI: Twinjira muri Stade;ariko mu kwinjira muri Stade hari hari abantu badusakaga.Abajandarme.Nta cyuma winjizagamo,nta;ikintu cyitwa isafuriya;ibintu bakeneye byo ku;ibikoresho byo mu rugo nibyo babaga bashaka bakavuga ngo barakubwiraga bati kihorere.Ntabwo ukinjiza,Matelas baba bayishaka bati Non,ntuyinjiza.Imihoro byo byari bibujijwe;abantu bari bafite n'imihoro uzi ko abantu bose baba bafite imihoro mu giturage yo gukoresha imirimo n'ibiki.Abafite;ikintu cyose umuntu yari afite.Inkoni barazitwaka,yewe n'ufite ibyo kurya ari nk'umuceri baba bawushaka ari nk'umufuka, bati Non,wusige;ukawusiga;wusige;turinjira,twinjira gutyo.Tugeramo hari ku wa Gatatu,tumaramo;kuwa gatatu;ubwo hari hagezemo nyuma ya saa sita,twirirwamo,kuwa kane dutangira kujya gutashya haruguru uduti two;uduti dutoya,imihengeri,duto two gutekesha,tukiri tubisi,turatuzana tukajya tudutekesha.Nk'iwacu twa;kubera ko imodoka yari yabavanye aho ngaho bashyizemo imifuka y'imiceri,barayizana,ndetse imwe bayibitsa abaturanyi b'aho ngaho kuri Komine; bakajya bateka;ariko ubwo winjiraga muri Stade nta gusohokamo.Uwinjiraga bwa mbere mu minsi ya mbere baramwemereraga akinjira.Ariko gusohoka nta wa sohokaga;Ndetse mu minsi ya mbere;muminsi ya nyuma bwo bigeze;mbere y'uko abantu ubwo ndavuga iminsi ya mbere yo kugirango abantu bapfe;bata;bice abantu;eeh,ba;winjiraga;abantu ba nyuma barabangiraga,bakabica.Bakaba;waza bakakwirukana babaga bagu;interahamwe zikaba zirakubonye nyine,zigahita zikwica;interahamwe ubwo zahise ziza zegera hafi ya Stade,n'abo bajandarume, nabo ni interahamwe ni interahamwe nabo,ni uko bari bambaye imyenda y'abajaandarume;nabo ni interahamwe niko mbivuga.Kuko abo nita interahamwe ni abakoze ubwicanyi muri kiriya gihe cya Genocide cyose. 
  •  KARENZI: Ubwo,ama;baza;twagezemo harimo amazi hagiyeho Commute ya Croix Rouge yari ikuriwe n'umugabo witwaga BAGAMBIKI,yari na mubyara wanjye.Bajya gusaba amazi barayohereza muri Stade umuzungu wari uri aho hepfo,jye nuko ntibuka izina rye,sinari muzi numvaga bamuvuga,bamaze koherezamo amazi,ku munsi wa;wa gatanu eeh;kuwa gatanu;barayatema.Amazi ntiyongera kwinjiramo,wajya gutashya hejuru bakakwica,abantu b'abana batangira gupfa bishwe n'inzara;ba;abantu batangira ku;kurya inyama mbisi;inyama zidahiye,nta myunyu nta ki?Abantu batangira kurwara diarrhée nke ;ntekereza ko ari na Macinya batangira gupfa,hafi ya toillette aho ngaho bahacukura ibyobo byo gushyinguramo abantu bakajya barundamo.Kandi nta minsi yari ya gashize;noneho Samedi rero, eeh ku italiki 17;ku itariki cumi n'indwi z'ukwa kane nyine,Samedi y'icyo cyumweru,nibwo bishe abantu bari bagiye kuri Homme Saint Jean,no kuri ;no kuri Paruwase.Bamaze kwica abantu,ubwo Le 17 kuri cumi na karindwi nyine z'ukwa kane,nibwo bishe abantu bo kuri Homme Sain Jean no kuri Paruwasi.Twebwe rero aho twari turi muri Stade Gatwaro  
 

Identifier mike:Kmc00124/kmc00124_vid3.mp4
Title:Oral Testimony of KARENZI Théonèste
Description:The oral testimony of KARENZI Théonèste, a survivor of the Genocide Against the Tutsi,recorded by the Kigali Genocide Memorial in Kigali, Rwanda. The testimony discusses early memories of childhood and family, discrimination and persecution of Tutsis before Genocide, the worst atrocities during Genocide, suffering and witnessing human rights abuses, surviving the Genocide, life after the Genocide. The testimony is given in Kinyarwanda.
Media format:mini-DV tape
Language:kin

BACK TO

Continues from Part 2 of the Oral History Testimony of Karenzi Théoneste.

Continues with Part 4 of the Oral History Testimony of Karenzi Théoneste.